Leiden met bedoeling: de PRINCE2-programmanagementprincipes
In de blog Waarom programma’s mislukken is toegelicht dat het PRINCE2 Programmamanagement (je kent het wellicht als MSP)-raamwerk organisaties helpt programma’s gestructureerd en doelgericht te managen. Het raamwerk bestaat uit drie onderling verbonden lenzen op principes, thema’s en processen. In deze blog staan de principes centraal.
Succesvolle programma’s ontstaan niet door toevallig goed projectmanagement. Ze floreren omdat ze gedragen worden door duidelijke richting, sterk leiderschap en consistent gedrag. In het PRINCE2 programmamanagement-raamwerk vormen de zeven principes de ruggengraat van elk programma. Ze beschrijven hoe je moet denken en handelen om complexe verandering succesvol te maken.
Deze principes zijn geen checklist, maar een mindset. Wie ze toepast, vergroot de kans dat een programma niet alleen resultaten oplevert, maar ook blijvende waarde creëert.
1. Leid met een duidelijke bedoeling
Een programma begint met een inspirerende bedoeling: waarom doen we dit, wat willen we bereiken en waarom is dat belangrijk? Een duidelijke visie geeft richting én betekenis. Ze zorgt dat alle betrokkenen begrijpen waar het programma voor staat.
Zonder bedoeling dreigt fragmentatie: projecten draaien hun eigen koers, stakeholders raken het vertrouwen kwijt en de energie verdampt.
Een goed voorbeeld is een gemeente die haar dienstverlening digitaliseert. Als de bedoeling helder is – inwoners sneller, eenvoudiger en eerlijker helpen – dan krijgen alle projecten (van ICT tot procesinrichting) een gezamenlijk kompas.
2. Werk samen over grenzen heen
Een succesvolle aanpak vraagt om zichtbare en actieve betrokkenheid van het hogere management. Wanneer leden van de portfolioboard het portfolio actief ondersteunen en hierover communiceren, geven ze het goede voorbeeld. Dit draagt bij aan een cultuur waarin samenwerking vanzelfsprekend is en waarin teams zich als één geheel inzetten voor het realiseren van de portfolio-opgaven.
Het is belangrijk dat er op alle niveaus binnen het portfolio op een consistente manier met stakeholders wordt gecommuniceerd. Zo ontstaat een gedeeld beeld van wat het portfolio beoogt te bereiken. Die gedeelde visie moet ook op een duidelijke en effectieve manier gecommuniceerd worden, waarbij het portfolio office (PMO) nauw samenwerkt met de communicatieprofessionals van de organisatie.
Een belangrijke bouwsteen is het stakeholder- en communicatieplan. Dit plan maakt onderdeel uit van het portfoliomanagementraamwerk en bevat een overzicht van de belangrijkste stakeholders, hun categorisering, en een uitwerking van hoe en wanneer kernboodschappen worden overgebracht.
Daarbij kan het behulpzaam zijn om het champion–challenger-model toe te passen. Door stakeholders expliciet uit te nodigen om mee te denken en verbeterideeën aan te dragen, ontstaat er ruimte voor continue verbetering, zowel in de definiërende als in de uitvoerende fase van het portfolio.
Tot slot is het van belang te benadrukken dat stakeholdercommunicatie geen eenrichtingsverkeer is. Het portfolio office moet processen inrichten die tweerichtingsverkeer mogelijk maken. Alleen met een actieve feedbackloop tussen stakeholders en het portfolio office ontstaat er een dynamisch samenspel dat bijdraagt aan het succes van het portfolio.
3. Omgaan met onzekerheid
Programmamanagement speelt zich af in een wereld die continu verandert. Nieuwe technologieën, politieke besluiten of marktschommelingen kunnen de koers plotseling beïnvloeden.
Het principe ‘omgaan met onzekerheid’ vraagt van leiders dat ze besluiten durven nemen zonder volledige zekerheid. Ze moeten richting geven, terwijl ze weten dat niet alles vaststaat.
PRINCE2 programmamanagement stimuleert daarom een lerende aanpak: iteratief plannen, feedback organiseren, hypotheses toetsen en waar nodig bijsturen. Wie dat niet doet, blijft te lang wachten op “zekerheid” – en mist de kans om op tijd te leren.
4. Stem af op strategische prioriteiten
Een programma heeft pas bestaansrecht als het aantoonbaar bijdraagt aan de strategische doelen van de organisatie.
Dit principe herinnert ons eraan dat elk programma in lijn moet zijn met bredere prioriteiten, portfoliokeuzes en beschikbare middelen. In veel organisaties zie je dat projecten worden gestart omdat “het goed lijkt”, zonder dat ze echt bijdragen aan wat strategisch belangrijk is.
PRINCE2 programmamanagement legt nadruk op een sterke verbinding met portfoliomanagement en strategie: zo blijft het programma relevant, ook als prioriteiten verschuiven.
5. Zet diverse vaardigheden in
Programma’s vragen om meer dan technische kennis of projectervaring. Ze vragen om diversiteit in denken en doen: leiderschap, communicatie, verandermanagement, data-analyse, risicobeheersing, stakeholdermanagement, enzovoort.
Een programma waarin alleen projectmanagers aan tafel zitten, mist vaak de empathie, creativiteit of politieke sensitiviteit die nodig is om echte verandering te realiseren.
PRINCE2 programmamanagement benadrukt daarom het belang van teams met uiteenlopende achtergronden en perspectieven. Diversiteit vergroot niet alleen de kwaliteit van besluiten, maar ook het draagvlak voor verandering.
6. Realiseer meetbare waarde
Het draait uiteindelijk om waardecreatie. PRINCE2 programmamanagement stelt dat elk programma concrete, meetbare benefits moet realiseren die bijdragen aan de strategische doelen.
Veel programma’s leveren wél outputs, maar geen outcomes: systemen worden geïmplementeerd, maar gedrag verandert niet. Dit principe maakt duidelijk dat pas sprake is van succes als de beoogde voordelen, bijvoorbeeld hogere klanttevredenheid, lagere kosten of snellere doorlooptijden, daadwerkelijk zijn gerealiseerd en gemeten.
7. Breng snelheid én waarde
Een programma dat jaren duurt zonder zichtbare resultaten verliest energie en geloofwaardigheid. PRINCE2 programmamanagement moedigt daarom aan om stapsgewijs waarde te leveren: via tranches, mijlpalen en tussentijdse successen.
Dit principe gaat niet over haast, maar over ritme: momentum creëren, de organisatie in beweging houden en voortdurend aantonen dat de inspanning loont. Kleine, zichtbare resultaten versterken het vertrouwen bij stakeholders en geven de ruimte om te leren en bij te sturen.
De kracht van samenhang
De zeven principes zijn onderling verbonden en versterken elkaar. Leiding geven met bedoeling heeft geen effect zonder samenwerking over grenzen heen. Samenwerking mist richting als er geen duidelijke strategische prioriteiten zijn. En zonder aandacht voor benefits of tempo, verdwijnt de waarde voor de organisatie.
PRINCE2 programmamanagement biedt met deze principes een moreel en praktisch kompas: ze helpen leiders consistent te handelen in een wereld die voortdurend verandert.
Wat er misgaat zonder principes
Wanneer de zeven PRINCE2 programmamanagement-principes niet worden toegepast, ontstaan voorspelbare maar hardnekkige valkuilen. Zonder een duidelijke bedoeling ontbreekt richting, stokt de samenwerking, en leidt onzekerheid tot besluiteloosheid. Zo raken programma’s los van strategische prioriteiten en ontbreken er cruciale vaardigheden. Daarmee leveren programma’s wel activiteit, maar geen echte waarde. Kortom: zonder principes is een programma stuurloos.
Een pijnlijk voorbeeld hiervan is het toeslagenprogramma van de Belastingdienst. Dit omvangrijke veranderprogramma, bedoeld om de uitvoering van toeslagen te vereenvoudigen en te automatiseren, liep uit op een diep bestuurlijk en maatschappelijk falen. De oorzaken laten zich goed begrijpen vanuit de PRINCE2 programmamanagement-principes:
- Leid met een duidelijke bedoeling: de oorspronkelijke bedoeling, een rechtvaardig en toegankelijk toeslagensysteem, raakte uit beeld toen de nadruk verschoof naar naleving en controle.
- Werk samen over grenzen heen: samenwerking tussen beleidsmakers, uitvoering, gemeenten en burgers was zwak. De uitvoeringspraktijk werd onvoldoende betrokken bij beleidsbeslissingen.
- Omgaan met onzekerheid: in plaats van onzekerheid te erkennen en adaptief te handelen, werd vastgehouden aan rigide systemen en regels.
- Stem af op strategische prioriteiten: de focus lag te sterk op interne beleidsdoelen en politieke druk, in plaats van op maatschappelijke waarde en klantgerichtheid.
- Zet diverse vaardigheden in: juridische en beleidsmatige competenties domineerden; expertise in gedrag, IT, communicatie en verandermanagement werd onvoldoende benut.
- Realiseer meetbare waarde: de organisatie richtte zich vooral op procesvolumes en compliance, niet op de daadwerkelijke benefits voor burgers.
- Breng snelheid én waarde: door gebrek aan tussentijdse leer- en verbetercycli kon men niet tijdig bijsturen; fouten werden pas na jaren zichtbaar.
Het resultaat: een programma dat technisch opereerde, maar bestuurlijk en menselijk ontspoorde. Juist dit voorbeeld laat zien waarom de PRINCE2 programmamanagementprincipes geen theoretisch kader zijn, maar een praktische noodzaak om richting, samenhang en menselijkheid te behouden in grootschalige verandering.
Conclusie
De PRINCE2 programmamanagement -principes zijn meer dan richtlijnen, ze vormen het gedragskompas van programmamanagement. Ze bieden richting, versterken samenwerking, stimuleren leren en borgen duurzame waardecreatie. Wie de zeven principes niet alleen kent maar ook leeft, vergroot de kans dat programma’s blijvende resultaten en echte impact realiseren.
Wil je meer weten over onze PRINCE2 Programmamanagement (MSP) of Stakeholdermanagement trainingen? Neem dan contact met ons op.
De auteur: Henny Portman. Henny is blogger, recensent, auteur, internationaal key note spreker, trainer en consultant portfoliomanagement en P3M Volwassenheid.
